चञ्चल मनलाई कसरी नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ? हेर्नुहोस् आजको नीति वचन


हरेकपल March 12, 2020

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्येते ।।–गीता

चञ्चल मनलाई अभ्यास एवं वैराग्यले नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।


मनको गुण नै हो चञ्चल रहने । जीवनलाई अस्थिरत गराउने तत्तव पनि मन नै हो । मनकै विकारले गर्दा मान्छे अनेकौँ दुःखको भुमरीमा फसिरहेका हुन्छन् । विशेषतः मन विषयभोगमा नै नित्य रमाउन चाहन्छ । दुःख कष्ट भन्दा पनि सुखको भोग मनको पहिलो चाहना हुन्छ । यही मनाको चाहना पूर्तिका निम्ति मान्छे दिनहूँ परिश्रमका भारी बोकिरहेको हुन्छ । इन्द्रियको भोग मनको पहिलो कामना हुन्छ । यसरी मनले जबसम्म कामना राखिरहन्छ तबसम्म हाम्रो मुक्ति असम्भव रहन्छ । त्यसैले यो चञ्चल मनलाई नियन्त्रण गर्न सक्नुपर्दछ भनिएको छ ।


मनलाई नियन्त्रण गर्ने दुई उपाय श्रीकृष्ण भगवान्ले अर्जुनलाई गीतामा उपदेश गर्नुृभएको छ । पहिलो हो अभ्यास । अभ्यासद्वारा मनलाई सत्मार्गमा लगाउन सकिन्छ । इन्द्रियको सुखभोग भन्दा पनि बुद्धिको प्रयोगले मनलाई सत् मार्गमा प्रवृत्त गराउन सकिन्छ । यसरी विषयभोगबाट चाढिदै जाने प्रक्रिया नै अभ्यास हो ।


यसैगरी मन केवल विकार मात्र हो । आत्मिक सुख भिन्नै छ । यो संसारी सुख क्षणिक हुन् । त्यसैले संसारमा केवल ईश्वर भन्दा अरु केही पनि छैन भन्ने वैरग्यको भाव जागृत गर्नाले पनि मनलाई वशमा ल्याउन सकिन्छ । वैराग्य भनेको कुनै पनि विषवस्तुप्रतिका वास्त नगर्ने प्रवृत्ति हो । कुनै कुराप्रति पनि राग नरहनुलाई वैराग्य भनिन्छ । अतः चञ्चल मनलाई वशमा राख्न अभ्यास एवं वैराग्यको आवश्यता रहने गर्दछ भन्ने आजको नीति वचन मननीय छ ।